Kush i trashëgon yjet? Etika hapësinore përballë garës së re për hapësirën

Ndërsa ambiciet për kolonizim dhe shfrytëzim ekonomik të hapësirës po rriten me shpejtësi, një debat thelbësor po mbetet në hije: kush ka të drejtë mbi hapësirën dhe burimet e saj? Një analizë e publikuar nga TechCrunch sjell në qendër të vëmendjes këto dilema përmes këndvështrimit të etikës hapësinore, duke ngritur pyetje që shkojnë përtej teknologjisë dhe investimeve miliardëshe.

Sipas Mary-Jane Rubenstein, mënyra si flasim për hapësirën është shpesh e mbushur me romantizëm dhe premtime për të ardhmen, por shumë pak me reflektim mbi pasojat shoqërore dhe ligjore. Ajo thekson se kuadri aktual ligjor është i ndërtuar mbi Traktati i Hapësirës së Jashtme të vitit 1967, i cili ndalon shtetet të pretendojnë sovranitet mbi Hënën apo planetë të tjerë. Në teori, hapësira i përket të gjithë njerëzimit. Në praktikë, megjithatë, situata është më e ndërlikuar. Ligje kombëtare të miratuara dekadat e fundit u kanë hapur rrugë kompanive private të zotërojnë burimet që nxjerrin nga trupat qiellorë, pa pretenduar formalisht pronësinë mbi vetë territorin. Rubenstein e përshkruan këtë si një paradoks: nuk lejohet të zotërosh “tokën”, por lejohet të përfitosh ekonomikisht nga gjithçka që ajo prodhon. Kjo qasje, sipas saj, rrezikon të përqendrojë përfitimet e hapësirës në duart e pak aktorëve të fuqishëm.

Një tjetër aspekt i shpesh anashkaluar është puna në hapësirë. Ndërsa vizionet e së ardhmes flasin për njerëz që jetojnë dhe punojnë në orbitë apo në Hënë, mbeten të paqarta kushtet e punës, mbrojtja sociale dhe të drejtat e atyre që do të kryejnë këto punë. Pa rregulla të qarta, paralajmëron Rubenstein, ekziston rreziku që hapësira të riprodhojë pabarazitë që tashmë ekzistojnë në Tokë. Ekspertët sugjerojnë një rol më aktiv të institucioneve ndërkombëtare, përfshirë United Nations Committee on the Peaceful Uses of Outer Space, për të përditësuar rregullat dhe për të garantuar që hapësira të mbetet një e mirë e përbashkët. Ndërsa teknologjia avancon, pyetja nuk është më nëse do të shkojmë drejt yjeve, por si dhe për kë do të ndërtohet kjo e ardhme.